Ала-Арча — Туюк-Суу шаркыратмасы

Ала-Арча улуттук паркындагы негизги чыйыр ушул эле аталыштагы дарыяны бойлой өтүп, айрым жерлерде бир жээктен экинчи жээкке өтөт. Парктын тереңинде көптөгөн кызыктуу жайлар жашырылган: кароосуз калган метеостанция жана лыжа базасы, бир нече ири мөңгүлөр, кенен альп шалбаалары жана кар баскан чокулар. Ушундай көп түрдүүлүктүн арасында Ала-Арчанын оң куймасы болгон Туюк-Суу дарыясындагы кооз шаркыратмалар каскады көп учурда көз жаздымда калат. Ак-Сай шаркыратмасынан айырмаланып, бул жерге экскурсиялар сейрек уюштурулат — бекеринен. Негизги чыйырдан караганда каскад анчейин таасирдүү көрүнбөйт, бирок жакын барганда анын чыныгы көркү ачылат.

Паркка жеке унаа менен же Т. Усубалиев аянтынан (Тарых музейинин артында) каттап турган №1 автобус менен жетсеңиз болот. Парк аймагында электр автобустар сутка бою жүрөт: алар сизди жөө бөлүгүнүн башталышына чейин акысыз алып барып, күнү-түнү кайра жеткирип коюшат. Эгер сиз электромобилде саякаттап жүрсөңүз, анда паркка өзүңүз да кирип, электр автобустардын акыркы токтоочу жайындагы (анын аркасынан кызматтык жана курулуш техникасына гана уруксат берилген “экинчи шлагбаум”) парковкага унааңызды кое аласыз.

Туюк-Суу шаркыратмасына чейинки маршрут техникалык жактан оор эмес, бирок кыйла узун: барып-келүү аралыгы 18 чакырымга чейин жетет. Өйдө көтөрүлүү жай жана бир калыпта, кээ бир жерлерде тик участоктор кездешет, бирок алар аз. Шаркыратманын жанында аба ырайы маршруттун башындагыга караганда кыйла салкыныраак жана Бишкекке салыштырмалуу 10–15°С төмөн болушу мүмкүн. Чыйыр бүтүндөй жакшы абалда. Акыркы бөлүгүндө, негизги чыйырдан шаркыратмага чейин орточо көлөмдөгү шагылдуу эңиш бар, анда треккинг таяктары пайдалуу болот.

Маршрут азыр канат жолунун төмөнкү станциясы жана автобустун акыркы аялдамасы жайгашкан Ала-Арча альплагеринен башталат. Алгачкы бөлүгү асфальт жол менен өтөт. Негизги жол кескин солго бурулуп, Ак-Сай өрөөнүнө кирген жерде чакан көпүрө аркылуу Ак-Сайдан өтүп, Ала-Арчанын оң (орографиялык) жээги менен түз жүрүңүз. Чакан токойчодон өткөн соң Ала-Арча аркылуу өткөн көпүрөгө (экинчи же Сары көпүрө) жетесиз. Ошол аркылуу сол жээкке өтүү керек. Маршруттун баш жагындагы биринчи көпүрөнү колдонбоңуз: бул жерде сол жээктеги чыйыр кыйла начар болуп, көп убакыт жана күч талап кылат.

Экинчи көпүрөдөн кийин негизги чыйыр бир нече чакырым бою сол жээк менен өтөт (оң жээктеги көптөгөн шагылдуу эңиштерди жана тоскоолдуктарды ушинтип айланып өтөсүз). Акыры үчүнчү (Ак) көпүрөгө жетип, кайра оң жээкке өтүү керек. Дагы бир чакырымдан кийин «Туюк-Суу» деген көрсөткүчтү көрөсүз. Чынында, сиз дарыяга али жете элексиз: бул жерде Голубин мөңгүсүнө кеткен чыйыр бөлүнүп чыгат, ал кийинчерээк Туюк-Суу өрөөнүнө алып барат, бирок шаркыратмадан кыйла жогору жагына чыгарат. Негизги чыйыр менен түз жүрө бериңиз. Бир нече жүз метрден кийин Туюк-Суунун куйган жериндеги саздак тилкеге жетесиз. Сол тарапты карасаңыз, каскаддын бир бөлүгү көрүнүп калат. Дарыя нугун каптаган шагылдуу эңиш менен өйдө көтөрүлүңүз; дагы 10–15 мүнөттөн кийин максатыңызга жетесиз. Шаркыратмага ылдый жактан гана эмес, капталынан жана жогору жагынан да барууга болот — эки жээкте тең бир нече ыңгайлуу көрүү аянтчалары бар.